W najprostszych słowach o komercjalizacji mówimy wtedy, kiedy wyniki badań naukowych i/lub prac rozwojowych mające postać np. wynalazku są sprzedawane na rynku w postaci produktu czy usługi przez dane przedsiębiorstwo, które zatrudniając pracowników osiąga zysk, płaci podatki i przyczynia się do wzrostu PKB.

Od „pomysłu do przemysłu” jednak dość długa droga i na tej drodze pojawia się wiele kwestii takich jak choćby finansowanie badań i zdybywanie dotacji czy grantów, forma ochrony wyników badań określana jako ochrona własności intelektualnej (ang. intellectual property rights), prawo własności do tych wyników (moje, uczelni czy konsorcjum naukowego?) czy też ich wartość.


Poniższy schemat przedstawia drogę jaką od pomysłu do przemysłu przechodzą wyniki badań czyli tzw. Technology Readiness Level (TRL) - Poziom Gotowości Technologicznej:  

Oto kilka podstawowych zagadnień związanych z "pracą na uczelni":

Utwory naukowe są chronione przez Ustawę z dn. 4 lutego 1994 r. O prawie autorskim i prawach pokrewnychW odniesieniu do utworów naukowych stworzonych w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy, prawa autorskie co do zasady przysługują twórcy. Uczelnia korzysta jednak z pewnych uprawnień eksploatacyjnych:

  • Z pierwszeństwa opublikowania utworu naukowego (w takim przypadku twórcy należy się wynagrodzenie, a prawo to wygasa jeśli w ciągu 6 miesięcy od dostarczenia utworu nie zawarto z twórcą umowy wydawniczej albo jeśli utwór nie został przez uczelnię opublikowany w ciągu 2 lat od daty przyjęcia utworu).
  • Z prawa korzystania z materiału naukowego zawartego w utworze naukowym (bez odrębnego wynagrodzenia dla twórcy jeśli wynika to z uzgodnionego przeznaczenia utworu lub zostało postanowione w umowie).
  • Z prawa udostępniania tego utworu osobom trzecim (jak wyżej).
Powyższa sytuacja nie dotyczy materiałów dydaktycznych takich jak np. podręczniki, czy skrypty, które objęte są art. 12 Ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych. Uczelnia z chwilą przyjęcia podręcznika czy skryptu (materiału dydaktycznego) nabywa autorskie prawa majątkowe do takiego utworu (w granicach wynikających z celu umowy o pracę i zgodnego zamiaru stron) jeśli został on stworzony w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Jednakże, jeśli uczelnia w terminie 2 lat od przyjęcia utworu nie przystąpi do jego upowszechniania, twórca może wyznaczyć uczelni na piśmie odpowiedni termin na rozpowszechnienie utworu z tym skutkiem, że po jego bezskutecznym upływie prawa uzyskane przez pracodawcę wraz z własnością przedmiotu, na którym utwór utrwalono powracają do twórcy (chyba że umowa stanowi inaczej). 

Patent to najczęstsza forma ochrony własności intelektualnej i jest przyznawany na wynalazek. Aby wynalazek mógł skorzystać z ochrony z tytułu patentu musi jednak spełniać trzy warunki określone w art. 25-27 Ustawy z dn. 30.06.2000r. Prawo własności przemysłowej:

  • Musi być nowy, tj. nie jest częścią stanu techniki (przez co rozumiane jest wszystko to, co przed datą pierwszeństwa do uzyskania patentu zostało udostępnione do wiadomości powszechnej w formie pisemnego lub ustnego opisu, przez stosowanie, wystawienie lub ujawnienie w inny sposób).
  • Posiada poziom wynalazczy, tj. nie wynika dla znawcy w sposób oczywisty ze stanu techniki.
  • Nadaje się do przemysłowego zastosowania, tj. według wynalazku może być uzyskiwany wytwór lub wykorzystywany sposób w rozumieniu technicznym w jakiejkolwiek działalności przemysłowej, nie wykluczając rolnictwa.

Pamiętaj, że:

  • Procedura przyznania wyłącznego prawa korzystania z wynalazku (patentu) trwa od roku do 5 lat i jest prowadzona przed właściwym urzędem patentowym.
  • Przyznany patent trwa 20 lat, przy czym w okres ten wliczane są także lata kiedy procedura miała status zgłoszenia. Za każdy rok ochrony należy uiszczać regularne opłaty, których wysokość jest ustalona w tabeli opłat przez urząd patentowy.
  • Patent to prawo wyłącznego korzystania z wynalazku, które jest terytorialne, tzn. jeśli przyznał je Urząd Patentowy Rzeczpospolitej Polskiej wynalazek jest chroniony tylko na terenie Polski.
  • Patent jest prawem majątkowym, zbywalnym i dziedziczonym, tzn. że można go sprzedać, ma wartość materialną (również w rozumieniu skarbowym) oraz że po śmierci twórcy przed upływem ww. 20 lat staje się własnością zstępnych.
  • Właścicielem wynalazku stworzonego w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy jest pracodawca, chyba że odrębne umowy stanowią inaczej.  

Więcej o patencie
 
Zgłoszenia patentowe w Akademii Morskiej w Szczecinie

Ze strony Akademii Morskiej w Szczecinie za pośrednictwo w przygotowaniu procedury zgłoszenia patentowego odpowiada rzecznik patentowy, mec. Rafał Malujda, tel. 517 821 817, e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript..

Aby zgłosić powstały wynalazek, przestrzegaj Regulaminu, o którym mowa w PRAWACH I OBOWIĄZKACH PRACOWNIKÓW AM punkt 6 oraz skontaktuj się z CTTM, by uzyskać odpowiedni formularz.

Wzór przemysłowy jest często określany jako ‘mały patent’. Aby rozwiązanie techniczne było uznane za wzór przemysłowy musi spełnić warunki określone w art. 102 Ustawy z dn. 30.06.2000r. Prawo własności przemysłowej:

  • Musi być nową i posiadającą indywidualny charakter (nadany w szczególności przez cechy linii, konturów, kształtów, kolorystykę, strukturę, materiał, ornamentację) postacią wytworu lub jego części.
  • Wytworem jest każdy przedmiot wytworzony w sposób przemysłowy lub rzemieślniczy.

Wzory przemysłowe odnoszą się do różnorodnych produktów:

  • od przyrządów technicznych czy medycznych, do zegarków i biżuterii oraz innych artykułów luksusowych;
  • od artykułów gospodarstwa domowego, zabawek, mebli i urządzeń elektrycznych, do samochodów i budowli architektonicznych;
  • od wyrobów tekstylnych do sprzętu sportowego (1).

Wzory pełnią także bardzo istotną funkcję w odniesieniu do opakowań, pojemników i aranżacji produktów (1).

1.       Wzory przemysłowe w działalności małych i średnich przedsiębiorstw, Urząd Patentowy RP, Krajowa Izba Gospodarcza, Warszawa 2009.  

Prawo z rejestracji wzoru przemysłowego jest przyznawane na 25 lat, jest terytorialne, majątkowe, zbywalne i dziedziczone oraz należy do pracodawcy jeśli wzór przemysłowy został stworzony w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy. Aby je podtrzymać, tak jak w przypadku patentu należy wnosić okresowe opłaty ustalone przez właściwy urząd patentowy.

Więcej o wzorze przemysłowym

Zgłoszenia wzorów przemysłowych w Akademii Morskiej w Szczecinie

Ze strony Akademii Morskiej w Szczecinie za pośrednictwo w przygotowaniu procedury zgłoszenia wzoru przemysłowego do urzedu patentowego odpowiada rzecznik patentowy, mec. Rafał Malujda, tel. 517 821 817, e-mail: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie w przeglądarce obsługi JavaScript..

Aby zgłosić powstały wzór, przestrzegaj Regulaminu, o którym mowa w PRAWACH I OBOWIĄZKACH PRACOWNIKÓW AM punkt 6 oraz skontaktuj się z CTTM, by uzyskać odpowiedni formularz.

Program komputerowy jest chroniony przez Ustawę z dn. 4 lutego 1994 r. O prawie autorskim i prawach pokrewnych. Co ważne, nie może być chroniony jako wzór przemysłowy prawem z rejestracji. Jest chroniony od chwili ustalenia, nawet jeśli ma postać nieukończoną tzn. aby podlegać ochronie z tytułu prawa autorskiego, program komputerowy nie musi być nigdzie zgłaszany i nie muszą być dokonywane żadne opłaty okresowe jak to ma miejsce w przypadku wzorów przemysłowych czy patentów.

Zgodnie z art. 74 ust. 3 ustawy o prawie autorskim, prawa majątkowe do programu komputerowego stworzonego przez pracownika w wyniku wykonywania obowiązków ze stosunku pracy przysługują pracodawcy, o ile umowa nie stanowi inaczej. Twórcy przysługuje prawo do autorstwa, oznaczania programu swoim nazwiskiem, pseudonimem lub do udostępnienia anonimowego. 

Wynika z powyższego, że prawo autorskie na program komputerowy również ma charakter majątkowy, jest zbywalne i dziedziczone. Trwa dłużej niż patent, bo do 70 lat po śmierci twórcy (a w przypadku współautorstwa po śmierci tego autora, który żył najdłużej). Jest, podobnie jak w przypadku patentu czy wzoru przemysłowego, w pewnym sensie terytorialne tzn. w Polsce obowiązuje polska ustawa o ochronie praw autorskich i pokrewnych i zasady w niej opisane. Ustawy pozostałych krajów na świecie gwarantują pewne minimalne standardy określone wcześniej np. w porozumieniach międzynarodowych, ale nie można przyjąć, że ochrona programu komputerowego jest ‘międzynarodowa’ (np. w USA programy komputerowe są traktowane jako wynalazek, w Polsce i Europie nie).

Jako pracownik naukowy lub naukowo-dydaktyczny Akademii Morskiej w Szczecinie musisz wiedzieć, że:

  1. Jeśli Twój wynik badań (w postaci wynalazku, wzoru przemysłowego, oprogramowania, know-how) zostanie skomerjcalizowany, należy Ci się od uczelni wynagrodzenie:
    1)      50% wartości środków uzyskanych przez uczelnię z komercjalizacji bezpośredniej, obniżonych o nie więcej niż 25% kosztów bezpośrednio związanych z tą komercjalizacją, które zostały poniesione przez uczelnię lub CIAM Sp. z o.o.;
    2)      50% wartości środków uzyskanych przez CIAM Sp. z o.o. w następstwie danej komercjalizacji pośredniej, obniżonych o nie więcej niż 25% kosztów bezpośrednio związanych z tą komercjalizacją, które zostały poniesione przez uczelnię lub CIAM Sp. z o.o.
  2. Jeśli dokonasz komercjalizacji swoich wyników (zgodnie z procedurami obowiązującymi w uczelni), to uczelni przysługuje 25% wartości środków uzyskanych z tej komercjalizacji, obniżonych o nie więcej niż 25% kosztów bezpośrednio związanych z tą komercjalizacją, które zostały  przez Ciebie poniesione. Prawa te przysługują Uczelni nie dłużej niż przez pięć lat od dnia uzyskania pierwszych środków przez twórcę. 
  3. Wyniki Twoich badań i prac rozwojowych osiągnięte w związku z wykonywaniem przez Ciebie obowiązków służbowych (np. wynalazek, wzór przemysłowy, program komputerowy) należą do uczelni według obowiązujących przepisów prawa zatem nie możesz samodzielnie nimi dysponować tj. podpisywać umów z firmami, oferować ich osobom trzecim etc. (chyba że odrębne umowy stanowią inaczej). Możesz te wyniki kupić od uczelni na własność, ale na określonych zasadach zawartych w regulaminie, o którym mowa w 6.
  4. Jeśli posiadasz wyniki badań, które mogłyby być przedmiotem ochrony np. z tytułu patentu, a potem komercjalizacji, NIE PUBLIKUJ informacji o nich zanim ich nie ochronisz. Publikacja wyników powoduje, że tracą one swoją nowość i mogą zostać wykorzystane bezpłatnie przez osoby trzecie w zasadzie bez konsekwencji.
  5. Nie rozpoczynaj samodzielnie współpracy z rzecznikiem patentowym, bo jest to niezgodne z obowiązującą procedurą wewnętrzną. Jednostką pośredniczącą w ochronie wyników badań naukowych i/lub prac rozwojowych jest Centrum Transferu Technologii Morskich.
  6. Obowiązuje Cię Regulamin zarządzania własnością intelektualną i komercjalizacji wiedzy w Akademii Morskiej w Szczecinie (PO nr 26/2016 z dn. 01.12.2016 do pobrania przez pracowników z poziomu uczelni), który w szczegółach określa zasady postępowania oraz prawa i obowiązki uczelni jak i pracowników AM w przypadku wytworzenia wyników badań i/lub prac rozwojowych posiadających potencjał komercyjny.
  7. Obowiązuje Cię Regulamin korzystania z infrastruktury badawczej Akademii Morskiej w Szczecinie (PO nr 5/2015 z dn. 27.03.2015 do pobrania przez pracowników z poziomu uczelni).
  8. Własność intelektualna to majątek, którym uczelnie muszą dysponować zgodnie z prawem dlatego nie możesz komercjalizować na własną rękę wyników badań osiągniętych z tytułu wykonywanej przez Ciebie pracy naukowej lub oferować ich podmiotom zewnętrznym bez wiedzy i zgody władz.
  9. Osiągnięte wyniki badań (wynalazek, wzór przemysłowy) zgłaszaj w CTTM za pomocą formularza, który dostarczy Ci CTTM.
  10. Jeśli zamierzasz realizować projekt B+R, krajowy czy międzynarodowy, skontaktuj się z nami, abyśmy mogli Ci pomóc sporządzić umowę konsorcjum i zadbać o ochronę i  o prawa do wyników badań osiąganych w tym projekcie.
  11. Bądź z nami w stałym kontakcie, korzystaj z oferowanych przez nas warsztatów i szkoleń oraz z informacji publikowanych w cotygodniowym BIULETYNIE.
Bezpłatne publikacje Urzędu Patentowego RP na temat ochrony własności przemysłowej
Ustawa z dn. 30 czerwca 2000 Prawo własności przemysłowej
USTAWA z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy – Prawo własności przemysłowej oraz niektórych innych ustaw
Ustawa z dn. 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych
Ustawa z dn. 16 kwietnia 1993 r. o zwalczaniu nieuczciwej konkurencji